คดียาเสพติดมีหลายลักษณะ เช่น การผลิต นำเข้า ส่งออก จำหน่าย มีไว้ในครอบครอง มีไว้ในครอบครองเพื่อเสพ และการเสพยาเสพติด การกำหนดข้อหาและโทษต้องพิจารณาทั้ง ชนิดและประเภทของยาเสพติด ปริมาณ พฤติการณ์ และวัตถุประสงค์ในการครอบครอง จึงไม่ควรประเมินคดีจากจำนวนยาเพียงอย่างเดียว

กฎหมายแยกการ มีไว้ในครอบครองเพื่อเสพ ออกจากความผิดเกี่ยวกับการครอบครองในลักษณะอื่น โดยปัจจุบันมีกฎกระทรวงกำหนดปริมาณยาเสพติดที่ให้สันนิษฐานว่ามีไว้ในครอบครองเพื่อเสพ แต่จำนวนยาไม่ใช่ข้อเท็จจริงเพียงอย่างเดียวที่ใช้พิจารณาทุกคดี พฤติการณ์และพยานหลักฐานอื่นยังมีความสำคัญด้วย

โทษของ คดียาเสพติด แตกต่างกันอย่างมากตามฐานความผิด ชนิดยา ปริมาณ และความร้ายแรงของพฤติการณ์ ตัวอย่างเช่น ป.ป.ส. ระบุว่าการเสพยาบ้ามีโทษจำคุกไม่เกิน 1 ปี หรือปรับไม่เกิน 20,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ ขณะที่ความผิดเกี่ยวกับการครอบครองยาเสพติดประเภท 1 ในบางพฤติการณ์อาจมีอัตราโทษสูงกว่ามาก จึงต้องตรวจสอบข้อหาที่ถูกกล่าวหาเป็นรายคดี

ประมวลกฎหมายยาเสพติดให้ความสำคัญกับการบำบัดรักษาผู้เสพ โดยในบางกรณีผู้เสพหรือผู้ครอบครองเพื่อเสพที่สมัครใจเข้าสู่กระบวนการบำบัดและปฏิบัติตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด อาจเข้าสู่กระบวนการบำบัดแทนการดำเนินคดีได้ แต่ต้องตรวจสอบว่าบุคคลนั้นเข้าเงื่อนไขตามกฎหมายหรือไม่

หากถูกจับหรือได้รับหมายเรียกใน คดียาเสพติด ควรตรวจสอบข้อกล่าวหา ชนิดและปริมาณของกลาง บันทึกการจับกุม ผลตรวจพิสูจน์ พยานหลักฐาน และพฤติการณ์ที่เจ้าหน้าที่กล่าวอ้าง โดยเฉพาะประเด็นว่าเป็นการครอบครองเพื่อเสพหรือเกี่ยวข้องกับการจำหน่าย หากคดีมีข้อเท็จจริงซับซ้อนควรปรึกษา ทนายความคดียาเสพติด เพื่อประเมินข้อกล่าวหา พยานหลักฐาน และสิทธิตามกระบวนการยุติธรรม