คดีบุกรุกเป็นความผิดเกี่ยวกับการเข้าไปในอสังหาริมทรัพย์ของผู้อื่นเพื่อถือการครอบครองทั้งหมดหรือบางส่วน หรือเข้าไปกระทำการที่เป็นการรบกวนการครอบครองโดยปกติสุข ตามหลักเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนด ความผิดเกี่ยวกับการบุกรุกบัญญัติไว้ในประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 362–366 โดยต้องพิจารณาสิทธิครอบครองและพฤติการณ์จริงของแต่ละคดีประกอบกัน

การ บุกรุกที่ดิน อาจเป็นความผิดตามมาตรา 362 และหากมีพฤติการณ์เพิ่มเติม เช่น กระทำในเวลากลางคืน มีอาวุธ หรือร่วมกระทำตั้งแต่สองคนขึ้นไป อาจต้องพิจารณาบทเพิ่มโทษตามมาตรา 365 ด้วย ดังนั้นอัตราโทษต้องดูข้อเท็จจริงและข้อหาที่เกิดขึ้นในแต่ละกรณี ไม่ควรพิจารณาจากคำว่า “บุกรุก” เพียงอย่างเดียว

การมีชื่อเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ไม่ได้หมายความว่าจะตัดประเด็น ความผิดฐานบุกรุก ได้ทุกกรณี เพราะคดีบุกรุกอาจเกี่ยวข้องกับสิทธิในการครอบครองและการรบกวนการครอบครองโดยปกติสุข จึงต้องตรวจสอบว่าใครครอบครองพื้นที่อยู่ มีสิทธิครอบครองจากอะไร และผู้ที่เข้าไปมีสิทธิทำเช่นนั้นหรือไม่

ไม่ควรสรุปว่าเป็นคดีบุกรุกทันทีเพียงเพราะสัญญาเช่าสิ้นสุด เพราะต้องตรวจสอบสัญญา การบอกเลิกสัญญา การครอบครอง และข้อเท็จจริงระหว่างเจ้าของกับผู้เช่า บางกรณีอาจเป็นข้อพิพาททางแพ่งเกี่ยวกับการเช่าและการขับไล่ ขณะที่บางพฤติการณ์อาจมีประเด็นทางอาญาเพิ่มเติม จึงควรแยกข้อเท็จจริงให้ชัดก่อนดำเนินคดี

ผู้เสียหายควรรวบรวมหลักฐาน เช่น โฉนดที่ดิน สัญญาเช่า ภาพถ่ายหรือวิดีโอ กล้องวงจรปิด ข้อความสนทนา หนังสือแจ้งให้ออกจากพื้นที่ แผนที่หรือแนวเขต และพยานที่เห็นเหตุการณ์ หากมีข้อพิพาทเรื่องกรรมสิทธิ์หรือสิทธิครอบครอง ควรนำเอกสารไปปรึกษา ทนายความคดีบุกรุก เพื่อประเมินว่าควรดำเนินคดีอาญา คดีแพ่ง หรือทั้งสองส่วน ทั้งนี้สำนักงานศาลยุติธรรมจัดความผิดฐานบุกรุกมาตรา 362–364 ไว้ในกลุ่มความผิดอาญาต่อส่วนตัวด้วย จึงควรใส่ใจเรื่องขั้นตอนและกำหนดเวลาในการร้องทุกข์